Na Praag en Lund nu ook de astronomische klok van Straatsburg bezocht, in de Notre-Damekathedraal in Straatsburg, Elzas, Frankrijk. We waren er in kersttijd, dus de enorme kerk was omgeven door gezellige en te lekkere kraampjes. Via op-en-neer-Efteling-wachtrijen waren we binnen 10 minuten binnen. Prachtige enorme kerk, maar ook een hele mooie klok.
Het is de derde klok op die plek en dateert uit de tijd van de eerste Franse bezetting van de stad (1681-1870). De eerste klok werd gebouwd in de 14e eeuw en de tweede in de 16e eeuw, toen Straatsburg een vrije rijksstad van het Heilige Roomse Rijk was.
De huidige, derde klok dateert uit 1843. De belangrijkste kenmerken, naast de automaten, zijn een eeuwigdurende kalender (inclusief een computus), een orrery (planetaire wijzerplaat), een weergave van de werkelijke positie van de zon en de maan, en zons- en maansverduisteringen. De grootste attractie is de processie van de 45 centimeter hoge figuren van Christus en de apostelen, die elke dag om 12.00 uur plaatsvindt, terwijl de levensgrote haan driemaal kraait.
De klok is zeer hoog en heel mooi in de rechterbeuk van de katherdraal.
De tweede klok hield rond 1788 op met werken en bleef stil staan tot 1838, toen Jean-Baptiste Schwilgué (1776-1856) begon met de bouw van de huidige klok. Hij ontwierp nieuwe mechanismen ter vervanging van de oude, die volgens hem de modernste technologie vertegenwoordigden. Schwilgué wilde al sinds zijn jeugd aan de klok werken, maar kreeg het contract pas 50 jaar later. In de tussentijd had hij zich verdiept in klokkenmaken, wiskunde en mechanica. Hij besteedde een jaar aan de voorbereiding van zijn 30 werknemers voordat hij daadwerkelijk met de bouw begon. De bouw duurde van 1838 tot 24 juni 1843. De klok werd echter ingewijd op 31 december 1842.
De gouden wijzers van de klok geven de gemiddelde zonnetijd aan, ofwel “gemiddelde tijd”; de zilveren wijzers geven de Midden-Europese tijd aan, aangeduid als “openbare tijd”. In de winter loopt de gemiddelde zonnetijd ongeveer 30½ minuten achter op de Midden-Europese tijd.
De klok is voorzien van een planetaire kalender, die de actuele posities van de zon en de maan weergeeft, en een mechanische haan. Elke dag om 12:30 kraait de haan en bewegen de apostelen rond de klok. Deze klok bevat waarschijnlijk de eerste eeuwigdurende mechanische Gregoriaanse computus, ontworpen door Schwilgué in 1816. In de jaren zeventig bouwde Frédéric Klinghammer een verkleinde replica ervan. (Bron: Wikipedia)
Wie voor de astronomische klok van Straatsburg staat, kijkt niet zomaar naar een uurwerk, maar naar een machine die de hemel probeert te begrijpen. Achter de rijk versierde façade draait een complex stelsel van tandwielen dat zon, maan, planeten en sterren volgt. Alles beweegt volgens vaste regels, met een precisie die je eerder in een observatorium zou verwachten dan in een kathedraal. Deze klok vertelt niet alleen hoe laat het is, maar waar we ons bevinden in de kosmos.
Wat haar werkelijk uitzonderlijk maakt, is het wereldbeeld waarop zij is gebaseerd. Waar oudere klokken nog uitgingen van de aarde als middelpunt van het universum, volgt de klok van Straatsburg het Copernicaanse, heliocentrische model: de aarde draait om de zon. Dat idee, verdedigd door Copernicus en later door Galileo, was eeuwenlang controversieel en zelfs gevaarlijk om openlijk te ondersteunen. Toch staat hier, midden in een kerk, een mechanisch bewijs van dat inzicht — stil, precies en onontkoombaar. De klok doet simpelweg wat de hemel doet, en daarmee zegt ze zonder woorden: de wetenschap had gelijk.
Naast de beweging van de hemellichamen bewaakt de klok ook de tijd op aarde, en wel op een bijna onvoorstelbare schaal. De eeuwigdurende kalender houdt rekening met schrikkeljaren en kalenderhervormingen en loopt probleemloos door tot ver voorbij onze levens — tot rond het jaar 10.000. Daarmee verbindt de klok het dagelijkse ritme van mensen aan de langzame, kosmische cadans van eeuwen en millennia. Tijd is hier geen abstract begrip, maar iets dat zichtbaar en tastbaar wordt.
Dat alles is geen toeval. De klok werd ontworpen door Jean-Baptiste Schwilgué, een wiskundige en astronoom, niet slechts een horlogemaker. Hij bouwde geen decorstuk, maar een werkend model van het universum zoals men dat in de 19e eeuw begreep. Kunst, geloof en wetenschap vallen hier samen in één mechanisch verhaal. De klok van Straatsburg is daarmee geen reliek uit het verleden, maar een stille getuige van menselijke nieuwsgierigheid — en van de moed om nieuwe ideeën een plaats te geven, zelfs op de meest onverwachte plek.
De kerk zelf is groot en ook wel erg mooi. Met name het enorme orgel hoog op de zijwand van het middenschip.
